Yapımından Sonraki Değişiklikler
Camii, külliye olarak inşa edilmiş ve 1867-1871 yılları arasında tamamlanmıştır.
İlk olarak 1926-1929 yıllarında tramvay yolunun genişletilmesi için türbe geriye çekilmiş; 1958 yılında Prost projesi kapsamında tekrar yer değiştirilmiştir.
1968-1969 yıllarında Aksaray Meydanı düzenlemesi sırasında türbe bugünkü yerine taşınmış, ancak bu süreçte yapının taşınma ve yeniden kurulma işlemleri sırasında zarar gördüğü anlaşılmıştır.
Külliye, her yeni imar ve yol düzenlemesi sonrasında yol seviyesinin altında kalmıştır.
Caminin kıble tarafında bulunması gereken avlu, kuzeybatı köşesinde yer almakta olup, külliyenin bir kısmı zamanla yıkılarak çevre düzenlemelerine uyum sağlamak zorunda kalmıştır.
Öne Çıkan Özellikler
Cami, eklektik (karma) üslupta, tek kubbeli ve dört büyük ayak üzerine oturtulmuş, dört kemerli bir yapıdır. Büyük yay kemerleri dışarıdan belirtilmemiş ve kasnak oldukça yüksek tutulmuştur.
Onaltıgen kasnak, geometrik geçmeler, mukarnaslı saçaklar ve her cephede bir gotik pencere içerir. Caminin köşelerinde öne çıkarılan büyük ayaklar, kule gibi yükseltilerek cephe tasarımına katkıda bulunmuştur.
Kuzeyde sade, doğuda nişlerle süslü, batıda ise Sultan Abdülaziz’in tuğrasını taşıyan âbidevî bir avlu kapısı bulunmaktadır. Kapılardaki kitabeler, dönemin ünlü hattatları Abdülfettah Efendi ve Mehmed Rifat tarafından yazılmıştır.
Caminin iç dekorasyonunda, gözü yoracak derecede yoğun kalem işleri yer almakta; mavi renk tonlarında bitkisel ve yıldız motifleri kullanılmaktadır. Kubbe merkezinde grift süslemeli yazı madalyonu, pandantiflerde ise yıldız düzenlemeleri bulunur.
Mihrap ve minber sade tasarımlı olup, mermerden yapılmıştır. Minberin külahı bombeli ve dilimli kubbe ile örtülmüştür.
Caminin iki yanındaki minareler, kare kaideli, yivli gövdeli ve taş külahlarla süslenmiştir.
Külliyede cami dışında mektep, türbe, türbedar odası, kütüphane, muvakkithâne, karakol, altı adet çeşme ve yedi dükkân yer almaktadır.
Külliye kapsamında inşa edilen Pertevniyal Valide Sultan Türbesi, mermer işçiliği, gotik pencereler ve zarif oyma süslemeleriyle dikkat çekmektedir; buraya Valide Sultan ve torunu Mehmed Sadeddin Efendi defnedilmiştir.
